بررسی تطبیقی الگوی عدالت از منظر شهید مرتضی مطهری و مایکل والزر

نوع مقاله: سیاست اسلامی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه امام صادق علیه السلام

2 دانشجوی دکتری اندیشه سیاسی دانشگاه امام صادق علیه السلام

چکیده

پژوهش حاضر، به دنبال بررسی تطبیقی الگوی عدالت بین دو جریان فکری نوصدرایی و جماعت‌گرایی با تمرکز بر آرای شهید مرتضی مطهری و مایکل والزر است. برای دستیابی به الگوی عدالت از دیدگاه این دو متفکر، سه معرفت «فلسفی»(شامل معرفت‌شناسی، انسان‌شناسی و هستی‌شناسی)، «پارادایمی» و «علمی» (شامل نظریه و مدل) در نظر گرفته‌ شده و داده‌ها گردآوری و با استفاده از روش تطبیقی، تحلیل شده است. بنابراین پس از تبیین معرفت فلسفی و پارادایمی جریان‌های فکری نوصدرائیان و جماعت‌گرایان، نظریه و مدل عدالتِ «زیربنا-روبنا»ی شهید مطهری با «برابری پیچیده»ی والزر در محورهای «تلقی از مفهوم عدالت»، «ادراک اعتباریات از عدالت»، «نسبی‌گرایی در عدالت»، «تکثرگرایی در اصول عدالت» و «رابطه‌ی حقوق فرد و جامعه در اجرای عدالت» بررسی و مقایسه شد. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد باوجود اشتراکات دو متفکر در اهمیت دادن به جامعه و اجتماع در تلقی از مواهب اجتماعی و اصول توزیع آن، شهید مطهری حقوق جامعه را نسبت به حقوق افراد مقدم می‌داند و با نسبی‌گرایی و تکثرگراییِ حداکثری در مواهب و اصول توزیع موافق نیست. وی همچنین ـ‌برخلاف رویکرد والزرـ معتقد به وجود برخی از ادراکات جهان‌شمول و ثابت در عدالت است. از طرف دیگر والزر با احصای حوزه‌های جزئی یازده‌گانه از عدالت (عضویت،‌ امنیت و رفاه، پول و کالا، منصب، کار سخت، اوقات فراغت، آموزش، خویشاوندی و عشق، تشخیص و رسمیت، فیض الهی و قدرت سیاسی)، به حفظ استقلال هر حوزه از «سلطه» و «انحصار» تأکید دارد؛ اما شهید مطهری با بیان سه حوزه‌ی کلی از عدالت (عدل الهی، عدالت فردی و عدالت اجتماعی) قائل به وجود رابطه‌ی «همه‌جانبه»ی تأثیر میان آن‌ها در ساختاری است که عدل الهی زیربنای عدالت بشری و عدالت فردی زیربنای عدالت اجتماعی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Justice from the Perspective of Morteza Motahhari and Michael Walzer

نویسندگان [English]

  • Hasan Majidi 1
  • mahdi omidi 2
1 Associate Professor of Political Sciences Faculty at Imam Sadiq University
2 Student of Political Thought at Imam Sadiq University
چکیده [English]

The current study is trying to present a comparative analysis of the pattern of justice between two thinking streams of “Neo-Sadraism” and “Communitarianism” based on Morteza Motahhari and Michael Walzer’s ideas. To achieve a pattern of justice based on these two thinkers’ ideas, three “philosophical” (including epistemology, anthropology, and ontology), “paradigmatic”, and “scientific” (including theory and model) types of knowledge are mentioned, with an attempt to analyze the collected data based on the comparative method. Therefore, after explaining the philosophical and paradigmatic knowledge of Neo-Sadra'i and Communitarian streams of thought, we have compared justice theory and the model of “infrastructure – superstructure” of Morteza Motahhari with “complicated equality” of Walzer in some parts such as “one's concept of justice”, “perception of validity from justice”, “relativism in justice”, “pluralism in the bases of justice’, and “the relation between individual and community’s rights in the implementation of justice”. The findings have shown that despite the shared ideas of these two thinkers in giving importance to the society and community in the perception of social blessings and the principles of their distribution, Morteza Motahhari gave priority to the community’s rights in comparison with the individual's, and also he disagrees with the maximum relativism and pluralism in blessings and the principles of their distribution, and – unlike Walzer’s approach – he believes in the existence of some constant and universal perceptions in justice. On the other hand, by counting eleven minor domains of justice (membership, security and welfare, money and commodities, office, hard work, leisure, education, kinship and love, divine grace, recognition and formalization, and political power), Walzer considers the preservation of interdependence in each domain from “domination” and “monopoly”, but Morteza Motahhari, by mentioning three general domains of justice (divine, individual, and social) indicates an effective comprehensive relation among them, with divine justice as the infrastructure for human justice, and the individual justice as a superstructure for social justice.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Justice
  • Pattern of Justice
  • Neo-Sadra'is
  • Morteza Motahhari
  • Communitarianism
  • Michael Walzer

بشیریه، حسین(1392). جامعه‌شناسی سیاسی. تهران: نشر نی، چاپ بیست و یکم.

جمالزاده، ناصر(1387). عدالت سیاسی و اجتماعی در سه رهیافت فقهی، فلسفی و جامعه‌شناختی. دانش سیاسی، 4(2)، 5-35.

جوادی آملی، عبدالله(1384). سرچشمه اندیشه (ج3). قم: اسراء، چاپ دوم.

جوادی آملی، عبدالله(1389). رحیق مختوم (ج6 تا 10). قم: اسراء، چاپ چهارم.

جوادی آملی، عبدالله(1390). تفسیر موضوعی قرآن کریم، معاد در قرآن (ج4). قم: اسراء، چاپ هشتم.

چالمرز، آلن‌اف(1394). چیستی علم، درآمدی بر مکاتب علم‌شناسی فلسفی (سعید زیباکلام، مترجم). تهران: سمت،‌ چاپ پانزدهم.

خسروپناه، عبدالحسین(1388). جریان‌شناسی فکری ایران معاصر. قم: مؤسسه حکمت نوین اسلامی.

خسروپناه، عبدالحسین(1394). در جست‌وجوی علوم انسانی اسلامی (2ج). قم: دفتر نشر معارف، چاپ دوم.

خلیلی، علی(1396). نسبت عدالت و آزادی؛ مطالعه تطبیقی آراء شهید مطهری و جان رالز. (رساله دکتری منتشر نشده). دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.

رش‍اد، ع‍ل‍ی‌اک‍ب‍ر(1388). دی‍ن‌پ‍ژوه‍ی‌ م‍ع‍اص‍ر: درن‍گی در گ‍ف‍ت‍م‍ان‌ه‍ای‌ س‍ه‌‌گ‍ان‍ه‌‌ م‍ت‍ج‍م‍د، م‍ت‍ج‍دد و م‍ج‍دد. تهران: پ‍ژوه‍ش‍گ‍اه‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ان‍دی‍ش‍ه‌ اس‍لام‍ی.

سندل، مایکل(1394 الف). عدالت کار درست کدام است؟ (حسن افشار، مترجم).‌ تهران: نشر مرکز،‌ چاپ دوم.

سندل، مایکل(1394 ب). لیبرالیسم و محدودیت‌های عدالت (حسن افشار، مترجم).‌ تهران: نشر مرکز،‌ چاپ اول.

سوزنچی، حسین(1389). معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، چاپ اول.

صدرالمتألهین(1391). المبدأ و المعاد (سید جلال‌الدین آشتیانی، تصحیح). قم: بوستان کتاب، چاپ چهارم.

صدرالمتألهین(1419 ق). تفسیر القرآن الکریم (محمدجعفر شمس‌الدین، تحقیق و تعلیق). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، الطبعه الأولی.

طاهری،‌ مهدی(اردیبهشت 1388). عدالت از نگاه شهید مطهری. پگاه حوزه، (شماره 253)، 15-21.

طباطبایی، سید محمدحسین(1387). اصول فلسفه و روش رئالیسم (5 ج). تهران: انتشارات صدرا، چاپ شانزدهم.

طباطبایی، سید محمدحسین(1430 ق). المیزان فی تفسیر القرآن (10ج). قم: منشورات ذوی‌القربی، الطبعه الأولی.

غفاری، غلامرضا(زمستان 1388). منطق پژوهش تطبیقی. مطالعات اجتماعی ایران، (شماره 8)، 99- 119.

کنفیلد، جان وی(1392). فلسفه معنا، معرفت و ارزش، در قرن بیستم. تهران: حکمت، چاپ اول.

مالهال، استیون؛ سوئیفت، ادم(1385). جامعه‌گرایان و نقد لیبرالیسم (جمعی از مترجمان). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

مطهری، مرتضی(1372). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج19). قم: صدرا، چاپ هشتم.

مطهری، مرتضی(1372). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج2). قم: صدرا،‏ چاپ هشتم.

مطهری، مرتضی(1372). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج3). قم: انتشارات صدرا، چاپ دوم.

مطهری، مرتضی(1374). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج13) قم: انتشارات صدرا، چاپ دوم.

مطهری، مرتضی(1377). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج2). تهران: صدرا، چاپ هفتم.

مطهری، مرتضی(1381). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج21). قم: انتشارات صدرا، چاپ اول.

مطهری، مرتضی(1389 ب). سیری در نهج‌البلاغه. تهران: صدرا.

مطهری، مرتضی(1389 ج). مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی (6): زندگی جاوید یا حیات اخروی. تهران: صدرا.

مطهری، مرتضی(1389). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج15). قم: انتشارات صدرا، چاپ ششم.

مطهری، مرتضی(1389). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج16). قم: انتشارات صدرا، چاپ دهم.

مطهری، مرتضی(1389). مجموعه آثار استاد شهید مطهری (ج23). قم: انتشارات صدرا، چاپ ششم.

مطهری، مرتضی(1390 الف). بیست گفتار. تهران: صدرا، چاپ سی و پنجم.

مطهری، مرتضی(1390 ب). عدل الهی. تهران: صدرا، چاپ سی و هفتم.

مطهری، مرتضی(1403 ق). بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی. تهران: انتشارات حکمت، چاپ اول.

مک‌اینتایر السدیر(1379). تاریخچه فلسفه اخلاق (انشاء الله رحمتی، مترجم). تهران: حکمت، چاپ اول.

مک‌اینتایر السدیر(1393). در پی فضیلت: تحقیقی در نظریه اخلاقی (حمید شهریاری و محمدعلی شمالی، مترجمان). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

مک‌اینتایر، السدیر(1395). بحران معرفت‌شناختی: روایت دراماتیک و فلسفه‌ی علم (سید علیرضا بهشتی، مترجم). تهران: انتشارات ناهید، چاپ اول.

مک‌کی، تام؛ مارش، دیوید(1384). روش مقایسه‌ای، در روش و نظریه در علوم سیاسی (ویراسته‌ی دیوید مارش و جری استوکر)، (امیرمحمد حاج‌یوسفی، مترجم). تهران: مطالعات راهبردی.

نصرت‌پناه، محمدصادق(1394). عدالت در حکمت سیاسی متعالیه: امام خمینی، علامه طباطبایی، شهید مطهری و آیت‌الله جوادی آملی. (رساله دکتری منتشر نشده). دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران.

نیگل، تامس(1393). در پی معنا (سعید ناجی و مهدی معین‌زاده، مترجمان)، (مصطفی ملکیان، ویراستار). تهران: هرمس، چاپ چهارم.

واعظی، احمد(1393). نقد و بررسی نظریه‌های عدالت. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

والزر مایکل(1387). تفسیر و نقد اجتماعی (مرتضی بحرانی، مترجم). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ اول.

والزر مایکل(1389). فربه و نحیف، خاستگاه هنجارهای اخلاقی (سید صادق حقیقت و مرتضی بحرانی، مترجم). تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، چاپ اول.

والزر مایکل(1391). در باب مدارا (صالح نجفی، مترجم). تهران: پردیس دانش، چاپ اول.

والزر، مایکل(1394). حوزه‌های عدالت در دفاع از کثرت‌گرایی و برابری (صالح نجفی، مترجم). تهران: ثالث، چاپ دوم.

وریج کاظمی، عباس(1381). امام خمینی و احیای دین و نظریه ولایت مطلقه فقیه. روش‌شناسی علوم انسانی، (شماره 30)، 62 - 78.

ویتگنشتاین، لودویک(1380). پژوهش‌های فلسفی (فریدون فاطمی، مترجم). تهران: نشر مرکز.

Kymlicka, Will (2002). Contemporary Political Philosophy an Introduction (Second edition). New York, Oxford: Oxford University Press.

MacIntyre, Alasdair (1988). Whose Justice? Which Rationality?. Notre Dome, University of Notre Dome Press.

Ragin, Charles C (1987).The Comparative Method: Moving Beyond Qualitative and Quantitative Strategies. Berkeley: University of California Press.

Ragin, Charles C (2004‌). Comparative‌ Methodology‌ the Logic of Case Oriented Research. Department of‌ Sociology‌, University of Arizona USA.

Taylor Charles (1990). Sources of the self. Cambridge University press.

Walzer Michael (1983). Spheres of justice: a defence of pluralism and equality. Oxford: Basil Blackwell.